Bahagian 1

Sejarah Sering Berulang, Hanya Wataknya Berbeza

Ada satu hakikat yang sering dilupakan dalam perbahasan pembangunan negara: sejarah jarang bergerak dalam garis lurus. Ia berulang. Kadangkala dengan pelakon yang berbeza, lokasi yang berbeza dan naratif yang berbeza, tetapi pola asasnya tetap sama.

Apa yang pernah berlaku di Semenanjung akhirnya muncul di Sabah. Dalam masa yang sama, apa yang bermula di Sabah pula mula kelihatan berulang di Semenanjung.

Daripada isu migrasi dan kewarganegaraan sehinggalah kepada model pembangunan ekonomi, Malaysia sebenarnya sedang menyaksikan kitaran dasar yang berulang. Persoalannya bukan lagi sama ada kita pernah melalui episod yang sama, tetapi sama ada kita benar-benar belajar daripada pengalaman lalu.

Sebagai contoh, isu pendatang tanpa izin yang melibatkan komuniti Suluk di Sabah sering dibandingkan dengan perdebatan mengenai komuniti Rohingya di Semenanjung. Walaupun kedua-dua kes mempunyai latar sejarah, perundangan dan geopolitik yang berbeza, terdapat satu persamaan yang sukar dinafikan.

Banyak dasar yang pada awalnya diperkenalkan sebagai penyelesaian sementara akhirnya berkembang menjadi isu jangka panjang yang melibatkan keselamatan, ekonomi, demografi dan tadbir urus. Selepas puluhan tahun, persoalan yang sama masih dibahaskan tanpa penyelesaian yang benar-benar muktamad.

Dari PLUS ke Sabah Softwoods: Kitaran Penswastaan dan Pengambilalihan

Corak yang sama boleh dilihat dalam pembangunan ekonomi negara.

Pada penghujung 1980-an dan sepanjang 1990-an, Malaysia melalui gelombang penswastaan berskala besar yang dianggap sebagai enjin pertumbuhan ekonomi negara. Antara contoh paling terkenal ialah projek Lebuhraya PLUS yang dikendalikan melalui struktur korporat melibatkan Renong Berhad.

Idea asalnya cukup mudah , kerajaan mengurangkan beban kewangan, sektor swasta mengambil alih risiko dan rakyat menikmati kemudahan infrastruktur yang lebih baik.

Namun selepas beberapa dekad, kerajaan kembali mengambil kepentingan dalam aset yang sama dengan kos yang jauh lebih besar berbanding struktur asal. Situasi sebegini menimbulkan persoalan penting mengenai keberkesanan sebenar model penswastaan jangka panjang dan siapa yang akhirnya menanggung risiko apabila sesuatu model tidak berjalan seperti yang dirancang.

Di Sabah, perbahasan yang hampir sama sering dikaitkan dengan pengalaman Sabah Softwoods.

Syarikat yang suatu ketika dahulu dibangunkan dengan semangat keusahawanan swasta melalui pelbagai fasa perubahan pemilikan dan penstrukturan semula. Apabila sesebuah organisasi beralih daripada budaya korporat yang agresif kepada struktur yang lebih birokratik, persoalan yang sering timbul ialah sama ada kecekapan, daya saing dan budaya prestasi mampu dikekalkan.

Lebih penting, pelantikan tokoh politik ke dalam struktur pengurusan dan lembaga pengarah sering menimbulkan persoalan awam mengenai merit, kepakaran industri dan tahap akauntabiliti korporat.

Dalam dunia pelaburan, persepsi kadangkala sama penting dengan realiti. Apabila keyakinan pasaran mula terhakis, kesannya boleh menjadi lebih mahal daripada kerugian kewangan yang direkodkan dalam penyata akaun.

Rent-Seeking: Apabila Akses Lebih Bernilai Daripada Kecekapan

Di sinilah muncul satu konsep ekonomi yang semakin relevan dalam banyak perbahasan pembangunan moden rent-seeking.

Secara ringkas, rent-seeking berlaku apabila keuntungan diperoleh bukan melalui inovasi, peningkatan produktiviti atau penciptaan nilai baharu, tetapi melalui akses kepada kuasa, lesen eksklusif, konsesi, kontrak kerajaan atau perlindungan pasaran.

Dalam ekonomi yang benar-benar kompetitif, syarikat berjaya kerana mereka menghasilkan produk yang lebih baik, lebih murah atau lebih inovatif.

Sebaliknya, dalam ekonomi yang terlalu bergantung kepada rent-seeking, kejayaan sering ditentukan oleh siapa yang mempunyai akses terbaik kepada sistem, bukannya siapa yang paling cekap menghasilkan nilai ekonomi.

Hakikatnya, rent-seeking tidak semestinya melibatkan rasuah atau pelanggaran undang-undang. Banyak amalan tersebut berlaku sepenuhnya dalam kerangka peraturan yang sah.

Namun kesannya tetap sama.

Apabila keuntungan lebih banyak bergantung kepada hubungan, lesen dan kontrak berbanding produktiviti sebenar, persaingan menjadi lemah, inovasi menjadi perlahan dan ekonomi kehilangan daya tahan jangka panjang.

Ini merupakan antara cabaran terbesar yang dihadapi banyak ekonomi membangun — bagaimana memastikan sistem memberi ganjaran kepada keupayaan, bukan semata-mata kepada akses.

Sabah Development Bank: Apabila Tadbir Urus Menjadi Penentu

Perbahasan mengenai rent-seeking tidak lengkap tanpa menyentuh isu tadbir urus institusi pembangunan.

Sabah Development Bank Berhad (SDB) menjadi antara contoh yang sering dibincangkan selepas pelbagai laporan berkaitan pinjaman tidak berbayar (NPL), kerugian kewangan dan keperluan penstrukturan semula institusi tersebut mendapat perhatian umum.

Walaupun setiap institusi mempunyai cabaran tersendiri, pengalaman SDB memberikan satu pengajaran yang jelas.

Pembangunan ekonomi tidak boleh bergantung kepada pembiayaan semata-mata.

Ia memerlukan disiplin kredit yang kukuh, penilaian risiko yang profesional, tadbir urus yang telus dan akauntabiliti yang tinggi.

Apabila disiplin tersebut gagal dipertahankan, kos akhirnya tidak hilang begitu sahaja. Ia mungkin muncul dalam bentuk suntikan modal kerajaan, bantuan fiskal atau peluang pembangunan yang terlepas.

Lebih membimbangkan, ia boleh menjejaskan keyakinan pelabur terhadap keseluruhan ekosistem ekonomi negeri.

Harga Terendah Tidak Semestinya Nilai Terbaik

Dalam sektor perolehan kerajaan, satu prinsip yang sering dilaungkan ialah mendapatkan harga paling rendah.

Secara teorinya, prinsip ini kelihatan wajar kerana ia bertujuan melindungi wang pembayar cukai.

Namun realiti pelaksanaan sering lebih kompleks.

Dalam projek berskala besar seperti tenaga solar, infrastruktur dan Lebuhraya Pan Borneo, persoalan sebenar bukan sekadar siapa yang menawarkan harga terendah, tetapi siapa yang benar-benar mempunyai kemampuan untuk menyiapkan projek mengikut spesifikasi, masa dan kos yang dijanjikan.

Apabila bidaan dibuat terlalu rendah untuk memenangi tender, cabaran sering muncul semasa pelaksanaan.

• Kos bahan meningkat.
• Kos tenaga kerja berubah.
• Masalah utiliti dan pengambilan tanah timbul.
• Skop kerja berkembang.

Akhirnya projek memerlukan lanjutan masa, rundingan semula atau kos tambahan yang menjadikan harga asal tidak lagi relevan.

Dalam keadaan sebegitu, persoalan utama bukan lagi berapa murah harga yang ditawarkan pada hari kontrak ditandatangani.

Persoalannya ialah berapa mahal kos sebenar yang terpaksa ditanggung selepas projek mula berjalan.

Pemegang Kontrak atau Pencipta Nilai?

Perlu ditegaskan bahawa penggunaan kontraktor EPC atau subkontraktor bukanlah sesuatu yang luar biasa.

Ia merupakan amalan standard dalam hampir semua projek mega di seluruh dunia.

Namun perbahasan mula timbul apabila kontraktor utama tidak mempunyai kapasiti teknikal yang sepadan dengan nilai kontrak yang diperoleh.

Jika sebahagian besar kerja akhirnya dilaksanakan pihak lain, sedangkan keuntungan utama kekal di tangan pemegang kontrak, maka persoalan yang lebih besar perlu ditanya.

Adakah keuntungan tersebut lahir daripada kepakaran dan nilai tambah sebenar?

Atau sekadar daripada pemilikan kontrak itu sendiri?

Inilah persoalan yang sering menjadi inti pati kepada perbahasan rent-seeking dalam pembangunan moden.

Pengajaran Yang Masih Belum Dipelajari

Akhirnya, sama ada di Sabah atau Semenanjung, isu sebenar bukanlah mengenai siapa yang memerintah atau siapa yang memegang kontrak.

Isunya ialah sama ada model pembangunan yang dipilih benar-benar mencipta nilai kepada rakyat.

Sejarah menunjukkan bahawa penswastaan tanpa akauntabiliti boleh membawa masalah. Pengambilalihan kerajaan tanpa kecekapan juga boleh menghasilkan kesan yang sama.

Institusi kewangan tanpa disiplin tadbir urus boleh gagal. Sistem tender yang terlalu menumpukan harga terendah juga boleh mencipta kos yang lebih besar pada masa hadapan.

Jika ada satu pengajaran yang boleh dirumuskan daripada pengalaman Sabah dan Semenanjung, ia adalah ini:

Pembangunan yang mampan tidak dibina melalui akses kepada kuasa atau kontrak semata-mata. Ia dibina melalui kecekapan, akauntabiliti, persaingan yang sihat dan keberanian untuk belajar daripada kesilapan lalu.

Malangnya, itulah juga pengajaran yang paling kerap dilupakan.

-Editorial Sabah Media-